İnsan bazen kendi kurduğu düzenin hem mağduru hem de en sadık müşterisi olabiliyor.
Bir önceki yazımda dünyanın farklı noktalarında yükselen itirazları, sokaklara taşan öfkeyi ve insanları meydanlara çıkaran nedenleri ele almıştım. Hayat pahalılığı, eğitim, adaletsizlik, gelecek kaygısı… Her birinin kendine özgü bir hikâyesi var. Fakat bu kez aynı huzursuzluğun başka bir yüzüne bakmak istiyorum. Çünkü dışarıda itiraz ettiğimiz düzenin içerideki bazı alışkanlıklarına da kendi elimizle katkıda bulunuyoruz.
Üstelik bu hikâyede hem mağdur hem müşteri koltuğundayız. İkisini de aynı anda başarıyla idare ediyoruz.
Hayat pahalılığından yakınıyoruz, alışveriş sepetimiz ise ekonomik gerçeklerle pek anlaşamıyor. Tüketim çılgınlığından şikâyet ediyoruz, ardından yeni çıkan bir ürünü kaçırmamak için kendimize türlü gerekçeler buluyoruz. Zamanımızın olmadığını söylüyoruz ama başkalarının ne aldığını, nereye gittiğini, ne giydiğini takip etmek için oldukça cömert bir zaman bütçemiz var. Demek ki mesele vakit bulamamak değil; vakti neye harcadığımız konusunda biraz seçici davranmak.
Asıl ilginç olan, bunların hiçbirini bilmiyor olmamız değil. Tam tersine, neyin gereksiz olduğunu, neyin bizi yorduğunu, hangi alışkanlığın cebimizi ve zihnimizi kemirdiğini gayet iyi biliyoruz. Hatta bazen kendi davranışlarımızı öyle güzel eleştiriyoruz ki insanın kendisine hayran kalası geliyor. Yalnız, eleştirinin hemen ardından aynı davranışa geri dönmekte de pek mahiriz.
Erich Fromm, Özgürlükten Kaçış adlı eserinde insanın özgürlüğün getirdiği sorumluluk karşısında yeniden bağımlılık ilişkilerine sığınabilmesini ele alır. Bu düşünceyi bugünün tüketim dünyasına taşıdığımızda ilginç bir manzara çıkıyor karşımıza. Özgürüz, seçme hakkımız var, vazgeçebiliriz. Fakat vazgeçtiğimizde bir şeyleri kaçıracağımızı düşünüyoruz. Bazen bir üründen değil, o ürünün bize vaat ettiği hayattan vazgeçmek zor geliyor.
Bir de Leon Festinger’in Sosyal Karşılaştırma Kuramı var. İnsan, kendisini değerlendirmek için başkalarına bakma eğiliminde. Bugün bu karşılaştırmanın malzemesi de hiç eksik değil. Birinin tatili, diğerinin evi, bir başkasının yaşam standardı… Herkesin hayatından seçilmiş birkaç kare, bizim bütün hayatımızın yanına konuluyor. Sonra kendi koşullarımızı yetersiz buluyoruz. Üstelik karşılaştırmanın ne kadar adil olduğunu sorgulamadan.
Bir insanın mutlu bir tatil fotoğrafı paylaşmasıyla bizim tatile çıkma ihtiyacımız arasında nasıl bir bağ kurduğumuzu bazen kendimiz bile açıklayamayız. Ama bir bakmışız, tatil planı hazır. Fotoğrafın sahibi çoktan başka bir konuya geçmiş, biz hâlâ onun manzarasının bütçesini ödüyoruz.
İşte tüketimin yalnızca ihtiyaçlarla açıklanamayacağı yer tam burası. Bazen satın aldığımız şey bir eşya değil, başkalarının hayatında gördüğümüz bir ihtimal. Biraz daha iyi görünmek, biraz daha güncel kalmak, biraz daha geride hissetmemek… İnsan kendisine ait olmayan bir yarışa katılıyor, sonra da yarışın neden bitmediğinden şikâyet ediyor.
Üstelik yarışın organizatörü oldukça başarılı. Bize önce yeni bir arzu sunuyor, ardından o arzuyu karşılayacak ürünü. Biz ürünü alıyoruz, arzu kısa süreliğine susuyor. Sonra yeni bir model, yeni bir trend, yeni bir ihtiyaç beliriyor. Bir bakıma mutluluğun yazılımı sürekli güncelleniyor ama kullanıcı sözleşmesini okuyan yok.
Bütün bunların arasında bir de her şeye yetişme meselesi var. Bir yere davet ediliyoruz, gitmezsek bir şey kaçırmışız gibi hissediyoruz. Bir gelişmeyi takip etmiyoruz, gündemin dışında kaldığımızı düşünüyoruz. Bir mekânı görmüyoruz, sanki orada yaşanmamış bir hayatımız kalıyor. Her deneyime katılmak, her fırsatı değerlendirmek, her yeniliğe yetişmek zorundaymışız gibi davranıyoruz.
Sonra yoruluyoruz.
Fakat dinlenmek için bile bir şey satın almayı düşünüyoruz. Biraz uzaklaşmak için tatil, biraz rahatlamak için alışveriş, biraz iyi hissetmek için yeni bir şey… Kendimizi yoran döngüden çıkmak için yine aynı döngünün içinden bir çözüm satın alıyoruz. Pazarlama dünyasının bundan daha sadık bir müşteri profili isteyeceğini sanmıyorum.
Burada toplumsal itirazların yanına küçük bir parantez açmak gerekiyor. Elbette insanların meydanlara çıkmasına neden olan ekonomik ve siyasi koşulların sorumluluğunu bireysel alışkanlıklara yükleyemeyiz. Adaletsizliği, yoksulluğu veya yanlış politikaları tüketim tercihleriyle açıklamak mümkün değil. Fakat bütün sorumluluğu dışarıya bırakıp kendi tercihlerimizi bütünüyle masum saymak da pek dürüst bir yaklaşım olmaz.
Belki de işin en ironik tarafı tam olarak bu: Bir yandan bizi yoran düzene veryansın ediyoruz, diğer yandan aynı düzenin sunduğu fırsatları kaçırmamak için elimizi cebimize atıyoruz. Şu indirimi de kaçırmayalım, şu etkinliğe de gidelim, bunu da alalım… Sonra dönüp aynı düzenden şikâyet ediyoruz. Kendi eserimizden kendimiz şikâyetçiyiz bir bakıma.
Gönüllü esaret dediğimiz şey belki de tam burada başlıyor. Kimse bizi zorla tutmuyor; yalnızca vazgeçtiğimizde bir şeyleri eksik yaşayacağımıza inanıyoruz. Sahip olduklarımızla kendimizi tanımlamaya, tükettiklerimizle değerimizi ölçmeye başladığımızda ise özgürlüğün anlamını yavaş yavaş unutuyoruz.
Erich Fromm’un Sahip Olmak ya da Olmak adlı eserindeki düşüncesiyle bitirelim:
“Ben, sahip olduğum ve tükettiğim şeyim.”
Gülhan Meşeli