Avrupa’nın sokakları giderek karışıyor. Fransa, İtalya, Arnavutluk… Bir yerde vitrinler kırılıyor, başka bir yerde bayraklar yükseliyor. Tarihî mekânlar zarar görüyor, birikmiş öfke sokaklara taşıyor. Ekranların karşısında yine şaşkın yüzler, ciddi açıklamalar ve o tanıdık soru: “Nereye gidiyoruz?”
Asıl soru belki de şu: Buraya nasıl geldik?
Açılan bayraklara biraz dikkatle bakın. Bazen bir bayrak, kürsülerde saatlerce konuşan siyasetçilerden daha fazla şey anlatır. Kimlikleri, aidiyetleri, birikmiş hesapları… Elbette her ülkedeki her protestonun nedeni aynı değil. İnsanlar geçim sıkıntısı, yolsuzluk, adaletsizlik ya da gelecek korkusuyla sokağa çıkıyor. Ama bütün bu öfkelerin aynı dönemde farklı ülkelerde yükselmesi, insanın aklına ister istemez başka sorular getiriyor.
Biraz geriye gidelim. 2011, Arap Baharı… Özgürlük ve demokrasi vaatleri, meydanları dolduran insanlar, ardından iç savaşlar, dış müdahaleler ve yıkılan hayatlar. Büyük güçler yine sahnedeydi. Başkalarının ülkeleri üzerinde hesaplar yapıldı, yönetimler ve dengeler değiştirildi. Huzur, istikrar, demokrasi… Ne kadar güzel kelimeler! İnsan bazen bir ülkenin başına gelenlere bakınca, bu kelimelerin sözlükteki anlamıyla siyasi hayattaki kullanımının birbirinden hayli farklı olduğunu düşünüyor.
Yıllarca ülkelerin kaynakları, sınırları ve gelecekleri üzerine hesaplar yapıldı. Sonra insanlar evlerini terk etti. Kimi savaşın içinden kaçtı, kimi çocuklarını yaşatmak için yollara düştü. Şimdi aynı dünyanın başka bir köşesinde, bu insanların gelişiyle ortaya çıkan sorunlar tartışılıyor.
Önce evi dağıt, sonra misafir neden düzeni değiştirdi diye yakın.
Avrupa’ya onlarca yıl önce çalışmak için gelen ilk kuşak misafir işçiler, çoktan çocuklarını, torunlarını büyüttü. Üçüncü kuşak doğdu, büyüdü; hayatını, geleceğini burada kurdu. Buna rağmen hâlâ “misafir işçi” kavramının gölgesinde konuşuluyorsa, ev sahibinin gerçekle ciddi bir sorunu var demektir.
Üstelik bu insanlar, 2011’de Arap Baharı’yla başlayan gelişmelerin ardından Avrupa’ya gelen mültecilerden tamamen farklı bir göç tarihinin parçası. Fakat siyaset, aradan geçen onca yıla rağmen ilk kuşağın torunlarını bile hâlâ misafir sayabiliyor.
Sonra da son derece ciddi bir ifadeyle, “Entegrasyon politikalarımızı gözden geçirmeliyiz” deniliyor. İlk kuşak geldi, üçüncü kuşak büyüdü; ama zihniyet hâlâ kapıda bekliyor. Gerçekler çoktan içeri girmiş, siyaset hâlâ kimin misafir, kimin ev sahibi olduğunu tartışıyor.
Gelelim entegrasyona. Bu kelimeyi öyle bir kullanıyoruz ki sanki insanları bir sınıfa alacağız, birkaç ders vereceğiz, sınavdan geçireceğiz ve herkes ertesi sabah ortak hayatın kusursuz bir parçası olacak. Keşke hayat bu kadar kolay olsaydı! O zaman iş hayatında da bir haftalık eğitimle herkesi mükemmel çalışan yapar, toplantı odasından çıkıp şirketleri dünya devi hâline getirirdik. Oysa diploması olanın işi beceremediğini, teoriyi ezbere bilenin gerçek hayatta duvara tosladığını hepimiz görüyoruz.
Peki, toplumsal hayatta bunu anlamak neden bu kadar zor?
Bir aileye yeni biri katıldığında bile evin dengesi değişir. Alışkanlıklar, ilişkiler, beklentiler… Herkes yeniden bir yer bulmaya, birbirini anlamaya çalışır. Bunu kendi hayatımızda defalarca yaşadığımız hâlde, başka bir ülkeden gelen insanların yeni bir topluma katılmasıyla hiçbir şeyin değişmeyeceğini düşünmek ne kadar akılcı?
Bir insanın dil öğrenmesi, yaşadığı toplumun bütün dinamiklerini anladığı anlamına gelmez. Bir ülkenin kurallarını ezberlemek, o ülkede nasıl yaşanacağını kendiliğinden öğretmez. İnsan ilişkileri, kadın-erkek eşitliği, çocuk yetiştirme, otoriteye bakış, çalışma disiplini, kişisel sınırlar… Bunlar yalnızca ders kitaplarının sayfalarında öğrenilmez. Gerçek hayatın içinde, karşılaşarak, deneyerek, bazen yanılarak anlaşılır.
Üstelik burada tuhaf bir durum daha var: Daha önce hiç tanımadığı bir kültürü, onu yeterince tanımadan yönetmeye çalışan yerli toplumun kendisi de bu sürecin parçası. İnsanları bir araya getiriyor, onlara ne yapmaları gerektiğini anlatıyor; fakat karşısındaki insanın geçmişini, alışkanlıklarını ve dünyayı nasıl algıladığını gerçekten tanıyor mu? Yoksa kendi bildiği hayatın herkes için doğal ve evrensel olduğunu mu varsayıyor?
Elbette ortak kurallar şart. Hukuk, eşitlik, temel haklar ve karşılıklı sorumluluklar pazarlık konusu olamaz. Ama birlikte yaşamayı yönetmek, insanları bir yönetmeliğin maddelerine sığdırmak değildir. Entegrasyon yalnızca gelenlerin uyum sınavı değil, toplumun da kendi yöntemlerini ve beklentilerini sorgulama sınavıdır. Bir tarafı sürekli eğitilecek, diğer tarafı ise her şeyi zaten biliyormuş gibi davranacaksa, ortaya ortak yaşam değil, bitmeyen bir sınıf düzeni çıkar.
Ve sınıfın en büyük sorunu şu: Hayat, sınav kâğıdına sığmıyor.
Bir de işin tehlikeli tarafı var. Ekonomik sıkıntı büyüdükçe, gelecek belirsizleştikçe insanlar suçlu arıyor. Siyaset de bazen bu arayışa hazır cevaplar sunuyor. İşte o noktada ırkçılık yalnızca sokaklarda bağıranların meselesi olmaktan çıkıyor; seçim meydanlarına, hükümet programlarına, devlet politikalarına kadar ilerleyebiliyor. Dün aşırı bulunan düşünceler, bugün sıradan bir siyasi vaat gibi sunulabiliyor.
Bir toplumun korkularını anlamak başka, o korkuları bir insan grubuna karşı silaha dönüştürmek başka. Fakat siyaset kısa yolları seviyor: Karmaşık sorunlara basit düşmanlar bulmak, zor çözümler üretmekten daha kolay. Kira neden yükseliyor, ücretler neden yetmiyor, kamu hizmetleri neden aksıyor diye sormak yerine, bütün suçu bir gruba yüklemek… Böylece asıl mesele yerinde duruyor, yalnızca hedef değişiyor.
Bugün bir ülkede güç kazanan bu dalganın yarın başka ülkelere sıçraması da imkânsız değil. Irkçılık, ekonomik huzursuzluk ve kimlik çatışmaları birbirini besledikçe siyaset sertleşebilir, toplumlar daha fazla bölünebilir. Ülkeler askerî güçlerini artırırken insanların gündelik hayatındaki güven duygusu azalabilir. Devletler güvenliği büyütmeye çalışırken toplumların birbirine duyduğu güven küçülebilir. İşte tehlike tam da burada.
Yıllarca huzur adına başka ülkelerin düzenini bozanlar, şimdi kendi kapılarında huzur arıyor. Birilerini yerinden ediyor, sonra yerinden edilenlerin yeni hayatlarında hiçbir şeyi değiştirmemesini bekliyorlar. Dünyanın en büyük siyasi başarısızlıklarından biri belki de budur: Sonuçları görmek, ama nedenlerini hâlâ başkasında aramak.
Dünyayı tepetaklak edip sonra herkesin dimdik durmasını beklemek… Buna siyaset mi denir, yoksa insanlığın aynı duvara her seferinde farklı bir kafayla toslaması mı?
Tebrikler, bu büyük başarı için teşekkürler. Dünyayı düzeltmek adına girişilen her hamlenin sonunda biraz daha bozulan bir dünya bırakmak, tarihin en eski siyasi geleneği olsa gerek.
Gülhan Meşeli